به گزارش روابط عمومی دانشگاه شاهد، محمد منثوری، عضو هیئت علمی گروه برق کنترل دانشکده فنی و مهندسی و مدیر دفتر امور فناوری و تحقیقات کاربردی دانشگاه شاهد، در گفت‌وگویی به تشریح مسیر تحصیلی و پژوهشی خود، نقش مهندسی برق در توسعه فناوری‌های نوین، ضرورت تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت و چالش‌های پیش روی توسعه فناوری و تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی پرداخت.

وی با تأکید بر اهمیت مهارت‌آموزی دانشجویان، توسعه آزمایشگاه‌های تحقیقاتی، حمایت از ایده‌های نوآورانه و ایجاد سازوکارهای مؤثر برای تجاری‌سازی دستاوردهای علمی، تعامل مستمر میان دانشگاه، صنعت و پژوهشگران را از عوامل مهم در کاربردی شدن فعالیت‌های علمی دانست.

مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:

لطفاً خودتان را معرفی کنید و از مسئولیت فعلی‌تان در دانشگاه بگویید.

من محمد منثوری هستم؛ عضو هیئت علمی گروه برق کنترل دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه شاهد. حدود دو سال و چند ماه است که مسئولیت مدیریت دفتر امور فناوری و تحقیقات کاربردی دانشگاه را بر عهده دارم.

چه عواملی موجب شد به رشته مهندسی برق علاقه‌مند شوید و این رشته را انتخاب کنید؟

انتخاب رشته تا حدی تحت تأثیر شرایط و فضای حاکم بر دوران کنکور قرار دارد. زمانی که من کنکور می‌دادم، مهندسی برق از رشته‌های پرطرفدار بود و بسیاری از دانش‌آموزان به آن علاقه داشتند. احتمالاً یکی از دلایل اولیه انتخاب من نیز همین محبوبیت و فضای رقابتی آن زمان بود.

با این حال، مهندسی برق ویژگی مهمی دارد و آن گستردگی بسیار زیاد این رشته است. دانشجو پس از ورود به آن با حوزه‌های متنوعی آشنا می‌شود و به‌تدریج علایق خود را پیدا می‌کند. همین علاقه می‌تواند مسیر تحصیلی و حرفه‌ای او را شکل دهد.

در مورد خودم، پس از ورود به رشته متوجه شدم که بیش از فعالیت‌های سنتی مرتبط با برق، به مباحث الگوریتمی، برنامه‌نویسی و استفاده از این ابزارها برای حل مسائل مهندسی علاقه دارم. به همین دلیل، گرایش کنترل را انتخاب کردم. این انتخاب به‌تدریج مرا به سمت سیستم‌های هوشمند سوق داد و در ادامه تحصیل، به‌ویژه در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری، به سیستم‌های هوشمند و هوش مصنوعی علاقه‌مند شدم.

امروز نیز بخشی از فعالیت‌های علمی من بر استفاده از الگوریتم‌های هوشمند و هوش مصنوعی در مسائل مرتبط با کنترل متمرکز است. بنابراین، مسیر من از علاقه اولیه به مهندسی برق آغاز شد، به کنترل رسید، از آنجا به سیستم‌های هوشمند گسترش پیدا کرد و در نهایت به هوش مصنوعی منتهی شد. گستردگی مهندسی برق این فرصت را فراهم کرد تا به‌تدریج مسیر موردعلاقه خود را پیدا کنم.

مهندسی برق چه نقشی در توسعه فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی و رباتیک دارد؟

مهندسی برق یکی از پایه‌های اصلی فناوری‌های نوین است و امروزه تقریباً هیچ فناوری پیشرفته‌ای را نمی‌توان بدون ارتباط با این رشته تصور کرد. برای مثال، رباتیک حوزه‌ای میان‌رشته‌ای است که در آن مهندسی برق، مکانیک، کنترل و هوش مصنوعی نقش‌های مکمل دارند.

ارتباط میان اجزای الکترونیکی، پردازش سیگنال‌ها و کنترل عملکرد سیستم‌ها، همگی به دانش مهندسی برق وابسته‌اند. به همین دلیل، این رشته به یکی از اجزای جدایی‌ناپذیر فناوری‌های مدرن تبدیل شده است.

از سوی دیگر، هوش مصنوعی نیز به‌تدریج نقشی مشابه الکتریسیته در انقلاب صنعتی پیدا کرده است. همان‌طور که الکتریسیته صنایع و زندگی انسان را متحول کرد، هوش مصنوعی نیز امروزه در حوزه‌هایی مانند پزشکی، داروسازی، کشاورزی و مهندسی کاربرد گسترده‌ای دارد و به بخش مهمی از زندگی و فناوری تبدیل شده است.

به نظر شما، دانشجویان مهندسی برق در دوران تحصیل باید چه توانایی‌هایی کسب کنند تا برای ورود به بازار کار آمادگی بیشتری داشته باشند؟

دانشجویان علاوه بر دانش تخصصی، باید مهارت‌هایی کسب کنند که آن‌ها را برای ورود به بازار کار آماده سازد. یکی از مهم‌ترین این مهارت‌ها برنامه‌نویسی است؛ زیرا امروزه تقریباً در تمام گرایش‌های مهندسی برق، پیاده‌سازی الگوریتم‌ها و کار با سیستم‌های نرم‌افزاری اهمیت دارد. آشنایی با میکروکنترلرها و ابزارهای تخصصی نیز می‌تواند فرصت‌های شغلی بیشتری برای دانشجویان فراهم کند.

یادگیری نرم‌افزارهای تخصصی مرتبط با گرایش‌های مختلف، تسلط بر زبان انگلیسی و آشنایی با ابزارهای هوش مصنوعی نیز اهمیت زیادی دارد.

در کنار این موارد، نباید از مهارت‌های نرم مانند کار تیمی، مذاکره، مسئولیت‌پذیری و برقراری ارتباط مؤثر غافل شد؛ مهارت‌هایی که در بسیاری از موارد، در نظام آموزشی کمتر به آن‌ها پرداخته می‌شود.

نکته مهم دیگر، توانایی یادگیری و سازگاری با شرایط جدید است. فارغ‌التحصیلان ممکن است در محیط کار با ابزارها و نرم‌افزارهایی مواجه شوند که پیش‌تر با آن‌ها کار نکرده‌اند. بنابراین، توانایی یادگیری مستقل و سریع از مهارت‌های اساسی برای موفقیت حرفه‌ای به شمار می‌رود.

همچنین، دانشجویان نباید دروس تخصصی را صرفاً به دلیل ارتباط نداشتن مستقیم با گرایش موردعلاقه خود کم‌اهمیت بدانند؛ زیرا مرز میان گرایش‌های مهندسی برق در بازار کار همیشه مشخص نیست و برخورداری از دانش گسترده‌تر می‌تواند در آینده بسیار کاربردی باشد.

در نهایت، تقویت ارتباط میان دروس نظری و فعالیت‌های عملی، از جمله طراحی مدار، کار با میکروکنترلرها و آشنایی با نیازهای صنعتی، باید مورد توجه بیشتری قرار گیرد.

چگونه می‌توان از ظرفیت‌های آزمایشگاهی و پژوهشی دانشگاه برای حل مشکلات فنی صنایع استفاده کرد؟

آزمایشگاه‌های تحقیقاتی می‌توانند یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتباط دانشگاه با صنعت باشند. در بسیاری از دانشگاه‌های دنیا، استادان پروژه‌های صنعتی خود را در آزمایشگاه‌هایشان اجرا می‌کنند و دانشجویان نیز در جریان این پروژه‌ها، تجربه عملی و مهارت‌های موردنیاز صنعت را به دست می‌آورند.

تقویت آزمایشگاه‌های تحقیقاتی، علاوه بر فراهم کردن زمینه اجرای پروژه‌های صنعتی، به افزایش تعامل میان استادان و دانشجویان و شکل‌گیری ایده‌های جدید کمک می‌کند. گاهی همین گفت‌وگوها و همکاری‌های روزمره به ایده‌هایی منجر می‌شوند که قابلیت تبدیل شدن به محصول یا کسب‌وکار را دارند.

از سوی دیگر، ایجاد سازوکارهایی مانند دوره‌های کارآموزی صنعتی و حمایت از پایان‌نامه‌های تقاضامحور می‌تواند ارتباط میان دانشگاه و صنعت را تقویت کند. در دانشگاه شاهد نیز اقداماتی در این زمینه انجام شده است؛ از جمله تصویب شیوه‌نامه‌هایی برای حمایت بیشتر از پایان‌نامه‌هایی که بر اساس نیازهای واقعی صنعت تعریف می‌شوند و فراهم کردن امکان حضور دانشجویان در محیط‌های صنعتی.

در مجموع، توسعه آزمایشگاه‌های فعال، مشارکت استادان در پروژه‌های صنعتی و فراهم کردن فرصت تجربه عملی برای دانشجویان، از مهم‌ترین راهکارهای بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت‌های پژوهشی دانشگاه است.

مدیریت فناوری چه نقشی در تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی دانشگاه‌ها و انتقال آن‌ها به صنعت دارد؟

تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی فرایندی تخصصی است و صرف تولید دانش یا دستیابی به یک ایده برای تحقق آن کافی نیست. برای تبدیل یک دستاورد علمی به محصول یا خدمت قابل عرضه در بازار، باید سازوکارهای مشخصی برای حمایت از مالکیت فکری، ارزیابی ظرفیت‌های تجاری و برقراری ارتباط با صنعت وجود داشته باشد.

یکی از ابزارهای مهم در این زمینه، دفاتر انتقال فناوری (TTO) هستند که وظیفه دارند زمینه انتقال دستاوردهای دانشگاهی به صنعت و تجاری‌سازی آن‌ها را فراهم کنند. استفاده از متخصصان خارج از دانشگاه که با بازار، کسب‌وکار و فرایندهای تجاری‌سازی آشنایی دارند نیز می‌تواند به افزایش اثربخشی این دفاتر کمک کند.

در دانشگاه شاهد، ایجاد یک نظام تجاری‌سازی و پیش‌بینی سازوکارهایی مانند دفتر مالکیت فکری در دستور کار قرار گرفته است. همچنین، راه‌اندازی مرکز نوآوری و برگزاری رویدادهای مرتبط، به آشنایی بیشتر دانشجویان با مفاهیمی مانند نوآوری، شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز رشد کمک می‌کند.

البته همه دستاوردهای دانشگاهی لزوماً مستقیماً به محصول صنعتی تبدیل نمی‌شوند. گاهی نقش دانشگاه ارائه راه‌حل علمی، ارزیابی امکان‌پذیری و بررسی یک فناوری است. با این حال، ایجاد زیرساخت‌های مناسب می‌تواند مسیر تبدیل دستاوردهای پژوهشی به محصولات و خدمات کاربردی را هموارتر کند.

مهم‌ترین وظایف و مسئولیت‌های شما به‌عنوان مدیر امور فناوری و تحقیقات کاربردی دانشگاه شاهد چیست؟

مدیریت امور فناوری و تحقیقات کاربردی دانشگاه شاهد مجموعه‌ای از وظایف مرتبط با توسعه فناوری، ارتباط با صنعت و حمایت از فعالیت‌های پژوهشی و شغلی را دنبال می‌کند.

یکی از محورهای اصلی فعالیت این مدیریت، حمایت از مراکز نوآوری و رشد و پیگیری فعالیت‌های مرتبط با آن‌هاست تا زمینه لازم برای شکل‌گیری ایده‌ها و توسعه کسب‌وکارهای فناورانه فراهم شود.

محور دیگر، توسعه ارتباط با صنعت و پیگیری قراردادهای اعضای هیئت علمی با سازمان‌ها و شرکت‌های خارج از دانشگاه و هماهنگی فرایندهای مرتبط با اجرای این قراردادهاست. همچنین، امور مربوط به ثبت اختراعات و سایر ثبت‌های مرتبط با دستاوردهای علمی و فناوری اعضای هیئت علمی پیگیری می‌شود.

حمایت از پژوهشگران پسادکتری در چارچوب ضوابط دانشگاه، با تأکید بر ارتباط فعالیت‌های آن‌ها با پروژه‌های بیرونی، از دیگر وظایف این مدیریت است. در کنار آن، پیگیری فعالیت‌های مرکز هدایت شغلی و برگزاری دوره‌هایی برای تقویت مهارت‌های نرم و آماده‌سازی دانشجویان برای ورود به بازار کار نیز مورد توجه قرار دارد.

تدوین و پیگیری شیوه‌نامه‌هایی برای رفع موانع پیش روی اعضای هیئت علمی و تسهیل اجرای پروژه‌های ارتباط با صنعت، همچنین انعقاد تفاهم‌نامه با سازمان‌ها و مجموعه‌های مختلف برای گسترش همکاری‌های بین‌سازمانی، ایجاد فرصت‌های کارآموزی و افزایش زمینه‌های اشتغال دانشجویان، از دیگر محورهای فعالیت این مدیریت به شمار می‌روند.

در مجموع، تلاش ما این است که با ایجاد ارتباط مؤثر میان دانشگاه، صنعت، پژوهشگران و دانشجویان، زمینه توسعه فناوری و کاربردی شدن فعالیت‌های علمی را فراهم کنیم.

مهم‌ترین چالش‌هایی که در مدیریت امور فناوری و تحقیقات کاربردی با آن روبه‌رو هستید، چیست؟

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، محدودیت منابع مالی و افزایش هزینه‌هاست. این شرایط، اجرای برخی برنامه‌ها و حمایت از فعالیت‌های فناورانه را دشوارتر کرده است.

چالش دیگر، کمبود نیروی انسانی در برخی بخش‌های دانشگاه است. برای مثال، کاهش تعداد نیروهای امریه‌ای که در گذشته به مجموعه کمک می‌کردند، موجب افزایش حجم کار کارکنان و کندتر شدن برخی فرایندهای اداری شده است. همچنین، طولانی شدن فرایندهای مالی در برخی موارد باعث می‌شود اعضای هیئت علمی برای دریافت منابع حاصل از قراردادهای صنعتی خود مدت بیشتری منتظر بمانند.

با این حال، از نگاه من، یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، ضرورت تغییر و تقویت فرهنگ دانشگاه در حوزه نوآوری، فناوری و تعاملات علمی است. توسعه فناوری تنها به امکانات و بودجه وابسته نیست، بلکه به شکل‌گیری فضایی پویا، تعامل مستمر و همکاری میان دانشجویان، استادان و پژوهشگران نیز نیاز دارد.

برای شکل‌گیری ایده‌های جدید، باید فرصت بیشتری برای گفت‌وگو، همکاری و فعالیت‌های مشترک فراهم شود. در این میان، زیرساخت‌های دانشگاه، از جمله امکانات رفت‌وآمد و شرایط حضور دانشجویان و اعضای هیئت علمی، نیز بر میزان تعاملات تأثیرگذارند.

به اعتقاد من، تقویت فرهنگ نوآوری و فناوری، در کنار افزایش تعلق خاطر اعضای دانشگاه به محیط علمی خود، می‌تواند زمینه شکوفایی ظرفیت‌های دانشگاه را فراهم کند. برگزاری رویدادهای فناورانه، توسعه مراکز نوآوری و افزایش فرصت‌های تعامل، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به تحقق این هدف کمک کنند.

در پایان، اگر نکته دیگری مدنظر دارید، بفرمایید.

نکته دیگری ندارم. بسیار ممنونم.