گفتوگو با دکتر حمزهعلی نورمحمدی، رئیس مرکز اسناد و مدارک علمی
کتابخانهها نقش مهمی در پشتیبانی از فعالیتهای پژوهشی دانشجویان و اساتید ایفا میکنند
گفتگو از حسین تقی پور
بزرگترین چالشی که در مدیریت کتابخانه با آن مواجه هستید، چیست و چه راهکاری برای آن در پیشگرفتهاید؟
بزرگترین چالشهای مدیریت کتابخانههای دانشگاهی معمولاً شامل تغییرات فناوری، مدیریت منابع مالی و رضایت مراجعان است. در حوزه تغییرات فناوری؛ با پیشرفت سریع فناوری اطلاعات، مدیران کتابخانهها باید بهطور مداوم سیستمهای خود را بهروزرسانی کنند و از ابزارهای جدید بهرهبرداری کنند تا خدمات بهتری ارائه دهند. این تغییرات میتواند به ایجاد فشار بر منابع انسانی و مالی منجر شود. در حوزه مدیریت منابع مالی؛ تأمین بودجه کافی برای خرید کتاب، تجهیزات و خدمات جدید یکی از چالشهای اصلی است؛ بنابراین لازم است بودجه کافی در اختیار باشد و با برنامهریزی بتوان نیازهای جاری و آینده کتابخانه را برآورده ساخت. در حوزه رضایت مراجعان؛ در دنیای امروز، کاربران انتظار دارند که خدمات کتابخانهای سریع و کارآمد و بروز بوده و با استاندارهای مختلف مطابقت داشته باشد؛ و اما راهکارها که باید اشاره کنم به استفاده از فناوریهای نوین؛ پیادهسازی سیستمهای مدیریت کتابخانهای (LMS) میتواند به بهبود کارایی و کاهش هزینهها کمک کند. این سیستمها امکان جمعآوری و پردازش دادهها را فراهم میآورند. همچنین برنامهریزی مالی دقیق و افزایش بودجه مطابق با استاندارها و تعداد دانشجویان و اعضای هیئتعلمی. لازم است با توجه به نیازهای واقعی کتابخانه، بودجه را بهطور دقیق پیشبینی کرد. افزایش تعامل با مراجعان؛ برگزاری نظرسنجیها و جلسات مشاوره با کاربران میتواند به شناسایی نیازهای آنان کمک کند و رضایت ایشان را افزایش دهد.
هماکنون چه خدماتی در کتابخانه ارائه میشود و برنامههای جنابعالی برای گسترش آنها چیست؟
کتابخانههای دانشگاهی خدمات متنوعی را به مراجعان خود ارائه میدهند که به توسعه فعالیتهای آموزشی و پژوهشی کمک میکند. این خدمات شامل امانت کتاب، خدمات مرجع، سالنهای مطالعه و دسترسی به منابع الکترونیکی و خدمات آموزشی است؛ اما برنامههای مرکز اسناد و مدارک علمی برای گسترش خدمات را میتوان چنین بیان کرد؛ تنوعبخشی به خدمات (برنامهریزی برای ارائه خدمات تخصصیتر مانند خدمات آگاهیرسانی جاری، اشاعه گزینشی اطلاعات و خدمات تحویل مدرک)، افزایش ساعات کاری (افزایش ساعات کار کتابخانهها برای دسترسی بیشتر مراجعان)، توسعه زیرساختهای فناوری (استفاده از سیستمهای مدیریت کتابخانهای پیشرفته برای تسهیل دسترسی به منابع و خدمات آنلاین)، بهبود کیفیت خدمات (آموزش مستمر کتابداران برای ارتقاء کیفیت ارتباط با مراجعان و پاسخگویی به نیازهای آنها) و برگزاری نظرسنجیها (جمعآوری بازخورد از مراجعان برای شناسایی نیازها و بهبود خدمات موجود).
چگونه نیازهای اطلاعاتی کاربران را شناسایی و برآورده میسازید؟
شناسایی و برآورده ساختن نیازهای اطلاعاتی کاربران یک فرآیند مهم و پیچیده است که شامل چند مرحله کلیدی میشود که شامل شناسایی گروههای مختلف کاربران، بررسی فعالیتها و وظایف هر گروه، نظرسنجی و مصاحبه، تحلیل رفتار اطلاعیابی، توجه به عوامل مؤثر، شناسایی شکافهای دانشی، طراحی خدمات متناسب، ارزیابی مستمر و آموزش کاربران میشود.
لطفاً اشارهای هم به منابع دیجیتالی موجود در کتابخانه داشته باشید و بفرمایید چگونه بهروزرسانی میشوند؟
پایگاههای اطلاعاتی که حدود 100 پایگاه را شامل میشود و هرکدام از این پایگاهها نیز شامل تعداد زیادی از نشریات میباشند که بهصورت خودکار روزآمد میشوند.
عوامل متعددی میتوانند در موفقیت یک کتابخانه مؤثر باشند که عبارتاند از: استفاده از فناوری اطلاعات، مدیریت کارآمد منابع، ارائه خدمات با کیفیت، صرفهجویی در منابع، شفافیت در عملکرد، پاسخگویی به نیازهای کاربران، آموزش و توانمندسازی کارکنان، ارزیابی و بهبود مستمر، مدیریت تحول و توجه به جنبههای انسانی.
چگونه از فناوری اطلاعات در مدیریت کتابخانه استفاده میکنید؟
استفاده از فناوری اطلاعات در مدیریت کتابخانه از طریق سیستم مدیریت کتابخانه صورت میگیرد که مزایای متعددی دارد، مانند جمعآوری، ذخیرهسازی و پردازش دادههای کتابخانهای بهصورت دیجیتال، مدیریت و کنترل منابع و اعضا به شکل کارآمدتر، صرفهجویی در هزینه، نیروی انسانی، فضا و زمان، شفافسازی امور کتابخانه و جلوگیری از پراکندگی اطلاعات، بهبود خدماتدهی به مراجعان و تسهیل گردش اطلاعات، ارائه گزارشهای متنوع در دورههای زمانی مختلف برای مدیران، کمک به شناخت بهتر نیازهای اطلاعاتی کاربران و بهبود جریان اطلاعاتی در کتابخانه.
کتابخانههای دانشگاهی خدمات متنوعی به پژوهشگران و متخصصان ارائه میدهند. در بخش دسترسی به منابع اطلاعاتی شامل این موارد میشود: امکان دسترسی به انواع منابع اطلاعاتی چاپی و الکترونیکی، دسترسی به پایگاههای اطلاعاتی تخصصی و تأمین مدارک و مقالات علمی موردنیاز پژوهشگران. در بخش خدمات مشاوره و راهنمایی شامل این موارد میشود: مشاوره علمسنجی، مشاوره پژوهشی توسط کتابداران متخصص، کمک در بازیابی اطلاعات و صرفهجویی در وقت و هزینه پژوهشگران و برگزاری کارگاههای آموزشی آشنایی با پایگاههای اطلاعاتی و استنادی و در بخش سیستمهای نوین شامل این موارد میشود: امکان ثبت درخواست پژوهشی در سامانه مدیریت کتابخانه و دسترسی از راه دور به منابع الکترونیکی. این خدمات به پژوهشگران کمک میکند تا به منابع موردنیاز خود دسترسی پیداکرده و پژوهشهای خود را با کیفیت بهتری انجام دهند.
آیا از منابع اطلاعاتی بینالمللی استفاده میکنید؟
بیشترین نشریات الکترونیکی ما از منابع بینالمللی است.
چه ارتباطی بین کتابخانه و فعالیتهای پژوهشی دانشجویان و اساتید برقرار است؟
کتابخانهها نقش مهمی در پشتیبانی از فعالیتهای پژوهشی دانشجویان و اساتید ایفا میکنند که میتوان به دسترسی به منابع اطلاعاتی، پایگاههای اطلاعاتی، تأمین مدارک و مقالات، مشاوره پژوهشی و آموزش اشاره کرد.
برنامههای جنابعالی برای توسعه خدمات کتابخانهای چیست؟
توسعه کتابخانه به چند عامل بستگی دارد، یکی از این موارد که تقریباً قابلیت انجام را دارد، استفاده از نرمافزار مدیریت دانش برای کتابخانه است.
عواملی که میتواند در موفقیت یک کتابخانه مؤثر باشد، کدام است؟
عوامل متعددی میتوانند در موفقیت یک کتابخانه مؤثر باشند که عبارتاند از: استفاده از فناوری اطلاعات، مدیریت کارآمد منابع، ارائه خدمات با کیفیت، صرفهجویی در منابع، شفافیت در عملکرد، پاسخگویی به نیازهای کاربران، آموزش و توانمندسازی کارکنان، ارزیابی و بهبود مستمر، مدیریت تحول و توجه به جنبههای انسانی. این عوامل میتوانند به کتابخانهها کمک کنند تا بهعنوان عنصری زنده و پویا در رشد و توسعه جامعه نقش مؤثری ایفا کنند.
آیا با کتابخانههای دیگر همکاری دارید؟
بله، با اکثر کتابخانههای دانشگاهها همکاری داریم.
برای توسعه کتابخانه در آینده چه برنامههایی دارید؟
تا زمانی که ساختمان کتابخانه جدید افتتاح نشود، نمیتوان هیچ برنامهای برای آینده در نظر گرفت. اولین برنامه، انتقال کتابخانه به محل اصلی و جدید کتابخانه و در فضایی استاندارد است.
چه کارگاههای آموزشی تخصصی در مرکز اسناد و مدارک علمی برگزار میشود و رویکردتان در این زمینه چیست؟
تعداد کارگاههای برگزارشده زیاد و متنوع است.
چه برنامههایی برای ارتقای سطح فنی کتابداران دارید؟
آموزش مداوم و کارگاههای تخصصی
کدام فناوریهای جدید بر کتابخانهها تأثیرگذار خواهند بود؟
فناوریهای جدیدی که بر کتابخانهها تأثیرگذار خواهند بود عبارتاند از: سیستمهای مدیریت کتابخانه، فناوریهای اینترنتی، پایگاههای اطلاعاتی، فناوریهای ارتباطی، فناوریهای ذخیرهسازی دادهها، فناوریهای تصویری، نرمافزارهای کاربردی و شبکههای اطلاعاتی.
